Gofal a chadwraeth llyfrau a Beiblau

Gall yr ystod eang o lyfrau mewn casgliadau gynnwys llyfrau clawr meddal modern, llyfrau clawr caled a rwymwyd mewn lliain, a rhai a rwymwyd mewn lledr neu hyd yn oed felwm. Gall llyfrau fod o bob maint a sip, yn rhai prin neu rai heb werth parhaol. Defnyddir rhai'n ddyddiol ond mae eraill nad edrychir arnynt ond yn anaml. Gallant fod o werth personol neu ariannol sylweddol i chi, yn berchennog, casglwr neu guradur.

Gwneir llyfrau o wahanol ddeunyddiau, fel arfer yn ddeunyddiau naturiol. Mae papur, byrddau a llinyn llyfr i gyd yn cynnwys seliwlos, deunydd o blanhigion. Gall y clawr fod wedi ei wneud o ystod ehangach o ddeunyddiau, yn cynnwys crwyn (lledr, felwm neu femrwn), tecstilau neu blastig. Mae rhai o'r deunyddiau o ansawdd da sydd yn parhau am hir ond mae eraill yn wan ac yn tueddu i ddiraddio, yn arbennig os cedwir neu os arddangosir hwy dan amodau gwael neu os ydynt wedi cael llawer o ddefnydd.

Beth all fynd o'I le?

Mae pedair prif ffactor yn achosi difrod: y deunydd y gwnaed y llyfr ohono, lle a dull ei storio, adeiladwaith y llyfr a faint o ddefnydd a gafodd.

  • Mae cadwraethwyr arbenigol yn gwybod am wneuthuriad ac adeiladwaith llyfrau o bob cyfnod a deunydd. Gallant, yn ogystal thrin llyfrau unigol, eich helpu i ganfod pa eitemau sydd mewn perygl, a'ch cynghori ar y ffyrdd gorau o ddiogelu eich casgliad a sicrhau y cedwir ei werth ar gyfer y dyfodol.

Dyma'r mathau o broblem y medrwch eu canfod drosoch eich hun:

  • Mae papur o ansawdd gwael yn aml yn troi'n frau ac yn melynu. Y rheswm am hyn fel arfer yw'r amhuredd sydd yn y seliwlos ond gall amodau gwael wrth ei storio wneud y cyflwr yn waeth.
  • Os caniateir i lwch gasglu ar ymylon uchaf llyfr gall hynny arwain at ddrygliwiad a llwydni.
  • Mae papur a deunyddiau eraill organig (megis lledr) yn ymateb i newidiadau yn y lleithder sydd yn yr aer o'u cwmpas. Gall ymylon y tudalennau grychu os oes gormod o leithder yn yr aer, ond os yw'n rhy sych gall y llyfrau fynd yn anhyblyg a brau. Bydd amgylchedd cyfnewidiol yn rhoi straen ar adeiladwaith y llyfr ac yn peri niwed, er enghraifft rhwygiadau a holltau lle mae'r meingefn yn uno chloriau'r llyfr.
  • Mae pryfed yn magu mewn lleithder a llwydni ac mae'r rheini'n bwyta'r seliwlos: mae rhai pryfed yn tyllu drwy lyfrau.
  • Mae rhai llyfrau mawr, megis Beiblau teulu, wedi eu rhwymo'n wael, ac maent mor drwm nes bod y byrddau'n dod yn rhydd oddi wrth y llyfr yn yr uniadau.
  • Os daw tudalennau'n rhydd maent yn crychu, yn rhwygo ac yn mynd yn flr.
  • Gall rhwymiadau lledr fynd yn ludiog a denu baw os rhoddwyd gormod o olew a chwyr arnynt.
  • Gall lledr sychu a breuo hefyd. Mae 'pydredd coch' (sef y lledr yn dirywio nes mae'n llwch mn coch) yn digwydd o ganlyniad i'r ffordd y cafodd y lledr ei drin. Mae modd rhoi llyfrau a aeth i'r cyflwr hwn mewn bocs neu eu lapio mewn papur di-asid i'w hatal rhag marcio cyfrolau cyfagos.

Beth ellwch ei wneud

Trin a storio llyfrau mewn modd gofalus yw'r ffyrdd gorau o osgoi difrod. Mae llyfrau'n wrthrychau mecanyddol cymhleth ac mae'r modd yr agorir ac y caeir hwy, a'r modd y cant eu trin, yn effeithio ar hyd eu hoes.

Trin llyfrau

  • Agorwch lyfr yn ofalus, heb roi straen arno, oherwydd gall y deunyddiau fod wedi gwanhau dros amser. Mae rhai hen lyfrau na wnnt agor llawer mwy na 90. Os gosodir llyfr 'i wyneb i lawr ar le fflat bydd y rhwymiad yn torri.
  • Gall y papur fod yn wan neu wedi cael niwed, felly trowch y tudalennau'n ofalus rhag eu rhwygo. Cofiwch y gall baw ac olew oddi ar eich croen niweidio a staenio'r papur. Weithiau argymhellir y dylid gwisgo menig wrth drin rhwymiadau yn arbennig rhai tecstil neu rhai chlasbiau metel, ond gall menig ei gwneud yn anodd teimlo'r papur tenau ac felly gwell yw troi tudalennau dwylo gln a sych.
  • Byddwch yn ofalus wrth estyn llyfrau oddi ar y silff a'u rhoi'n l. Mae'n hawdd iawn difrodi'r blaenrwymyn oherwydd gellir yn hawdd ei dynnu i ffwrdd wrth estyn llyfr oddi ar silff.

Storio

  • Mae lle sych, heb fod yn boeth, a digyfnewid yn ddelfrydol. Argymhellir tymheredd o 16-19C a lleithder cymharol o 45-60%. Os yw'n anodd cael hynny yn y cartref ceisiwch gadw'r amodau'n ddigyfnewid a'r lleithder cymharol dan 60%; os bydd yn uwch na hyn gall pryfaid a llwydni ffynnu. Golyga hyn fel arfer eich bod yn cadw llyfrau o'r gwres uniongyrchol, sef heb fod yn agos at reiddiadur, nac yn agos at fannau llaith megis wal allanol laith, ac osgoi eu storio mewn atig, garej neu islawr lle mae'r tymheredd a'r lleithder yn amrywio, lle gall pryfaid fod yn broblem a lle mae gollyngiadau dwr a llifogydd yn eithaf cyffredin.
  • Ceisiwch warchod eich llyfrau rhag golau uniongyrchol, yn arbennig golau dydd, gan y gall fod yn arbennig o niweidiol. Ni ellir trin niwed a wnaed gan olau.
  • Storiwch y llyfrau'n daclus ac yn unionsyth ar silffoedd llyfrau a pheidiwch gadael iddynt wyro i'r ochr a chamu. Ni ddylai llyfrau, yn ddelfrydol, ddod i gysylltiad phren na chafodd ei selio gan y gall ryddhau anweddau organig asid. Leiniwch y silffoedd bwrdd cadwraeth (di-asid) er mwyn osgoi'r broblem hon.
  • Gwnewch yn siwr bod cylchrediad da o aer, er enghraifft drwy beidio gwthio llyfrau i gefn silff. Bydd hyn yn osgoi'r perygl o gyddwysiad a llwydni.
  • Ceisiwch osod llyfrau o faint cyffelyb gyda'i gilydd er mwyn i'r cyfrolau gynnal ei gilydd. Defnyddiwch bentan llyfrau (book end) os bydd angen. Mae'n well storio llyfrau mawr ar eu gwastad.
  • Peidiwch chael eich temtio i wasgu cymaint o lyfrau ag y medrwch ar silff gan y bydd hynny'n golygu y gallai'r llyfrau gael niwed wrth iddynt gael eu tynnu oddi ar y silff a'u rhoi'n l.
  • Gall cadwraethwr eich cynghori ynglyn 'r amodau gorau ar gyfer eich casgliad a chyflwyno gwybodaeth am ddeunyddiau storio o ansawdd archifol.

Pacio llyfrau i'w cadw

  • Os oes rhaid i chi bacio llyfrau i'w cadw gwnewch yn siwr eu bod yn ln ac yn sych a pheidiwch 'u lapio mewn plastigau cyffredin megis bagiau bin, bagiau plastig neu ffilm glynu. Maent yn allyrru nwyon niweidiol wrth iddynt ddiraddio.
  • Medrwch bacio llyfrau mewn bocsys cardfwrdd cryf, ond cofiwch fod papur a cherdyn o ansawdd gwael yn tueddu i gynnwys llawer o asid a fydd yn achosi difrod, megis tywyllu'r papur a'i freuo, wrth iddo gyffwrdd 'r llyfrau. Dylid storio llyfrau gwerthfawr mewn bocsys archifau a wneir o ddeunydd di-asid.
  • Gellir pacio llyfrau bach a chanolig eu maint yn unionsyth neu'n fflat, ond peidiwch phacio llyfrau gydag ymylon y tudalennau (yr ymyl blaen) i lawr oherwydd gall hynny wneud difrod i'r llyfr a llacio'r rhwymiad. Os oes angen i chi fedru gweld yn hawdd beth sydd yn y bocs ysgrifennwch restr o gynnwys y bocs a'i lynu ar du allan y bocs. Dylid pacio llyfrau mawr yn fflat.
  • Peidiwch llenwi'r bocsys yn ormodol na gosod y bocsys ar bennau ei gilydd rhag iddynt wasgu'r rhai sydd oddi tanynt.
  • Cofiwch archwilio cynnwys y bocsys o dro i dro (o leiaf unwaith y flwyddyn) rhag ofn bod niwed wedi digwydd.
  • Ceisiwch gadw'r bocsys oddi ar y llawr, er enghraifft ar baledau, gan y bydd hynny'n gwarchod rhag niwed pe bai dwr yn gorlifo.

Glanhau

  • Tynnwch y llwch oddi ar ymyl uchaf llyfr drwy ei ddal ar gau a brwsio'r ymyl o'r meingefn i'r ymyl blaen yn ysgafn gyda brwsh meddal.
  • Nid yw 'dresin' ar gyfer lledr yn beth da - gall wneud llyfr yn ludiog, bydd yn denu llwch a gall staenio. Y ffordd orau o gadw lledr rhag sychu yw rheoli'r lleithder yn yr aer.

Atgyweirio llyfrau

Os yw rhwymiad llyfr wedi torri neu os oes tudalennau wedi disgyn allan, cadwch hwy gyda'i gilydd drwy lynu'r llyfr thp lliain. Peidiwch ag atgyweirio rhwygiadau gyda thp gludiog cyffredin na phapur gludiog gan na fydd modd eu tynnu heb achosi niwed a gadewir staen ar y papur a bydd yn frau. Yn anffodus mae gwaith atgyweirio gan amatur, er mor ddidwyll y cymhelliad, yn medru gwneud mwy o ddrwg nag o les. Gall ail-rwymo llyfr dynnu oddi wrth werth llyfr, yn hanesyddol drwy golli gwybodaeth lyfryddol bwysig, ac yn ariannol.

Os digwydd i lyfr wlychu, gosodwch ef i sychu ar ddarn o bapur gln gwyn sydd yn amsugno lleithder gyda'r tudalennau wedi eu hagor fel gwyntyll. Os digwydd i nifer o lyfrau wlychu ar yr un pryd cysylltwch chadwraethwr ar unwaith gan y gallai awgrymu eu rhewi.

Ymgynghori chadwraethwr

Gall perchnogion unigol a gwarcheidwaid wneud llawer i ddiogelu llyfrau a'u hatal rhag difrod, ond pan fydd difrod eisoes wedi digwydd gwell yw cysylltu chadwraethwr achrededig. Gall cadwraethwyr helpu mewn mwy nag un ffordd, yn cynnwys:

  • Cynnal arolygon o gyflwr llyfrau unigol neu gasgliadau gan gynnwys blaenoriaethu ac argymell triniaeth a gofal ataliol.
  • Trin rhwygiadau, ail-osod tudalennau rhydd, ail-wno ac ail-rwymo.
  • Dylunio a chynhyrchu mowntiau a chewyll ar gyfer llyfrau bregus yr ydych yn dymuno eu harddangos neu eu darllen yn rheolaidd.
  • Llunio bocsys pwrpasol ar gyfer storio eitemau arbennig.

Mae modd dod o hyd i gadwraethwr drwy ddefnyddio'r 'Conservation Register'.

© Icon, y Sefydliad Cadwraeth 2011.

Yn yr erthygl cynigir cyfarwyddyd cyffredinol ac ni fwriedir i hynny gymryd lle cyngor proffesiynol gan gadwraethwr achrededig. Safbwyntiau'r awdur neu'r awduron a fynegir, ac nid ydynt o angenrheidrwydd yn cyd-fynd safbwyntiau'r Sefydliad Cadwraeth. Dymuna'r Sefydliad Cadwraeth gydnabod iddo ddefnyddio 'Ours for Keeps' sef cyhoeddiad MGC wrth baratoi'r testun hwn. Nid yw'r Sefydliad Cadwraeth a'i bartneriaid yn atebol am unrhyw golled neu ddifrod a ddigwydd os dilynir y cyfarwyddyd hwn.

Dymuna'r Sefydliad Cadwraeth gydnabod cefnogaeth Comisiwn Brenhinol Arddangosfa 1851 wrth gynhyrchu'r cyfarwyddyd hwn. Mae mwy o wybodaeth am Gomisiwn Brenhinol Arddangosfa 1851 a'i waith ar gael ar y wefan www.royalcommission1851.org.uk.

Mae'r Sefydliad Cadwraeth yn ddiolchgar i CyMAL: Amgueddfeydd Archifau a Llyfrgelloedd Cymru, Llywodraeth Cynulliad Cymru, am hwyluso'r cyfieithiad o'r canllawiau yma.